28 yaşındayken ağabeyi, dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın emriyle 12 bin kişilik Kafkas İslam Ordusu’nun başına getirilen ve Bakü’nün kurtuluşunu gerçekleştiren Nuri Paşa, Cumhuriyet yıllarında kurduğu fabrikalar sayesinde Türk savunma sanayisinin öncülerinden biri haline geldi.
Hatırası bugün hem Azerbaycan’da hem de Türkiye’de canlılığını koruyor.Sütlüce’deki silah fabrikasında 2 Mart 1949’da yaşanan büyük patlamada hayatını kaybeden Nuri Paşa’nın ölümü, geçen onca yıla rağmen kaza mı yoksa suikast mı olduğu konusunda hâlâ tartışılıyor.
1890’da Manastır’da doğan Nuri Paşa, ilkokul ve lise öğrenimini burada tamamladı. 1909’da Manastır Harbiyesi’nden üsteğmen olarak mezun olan Paşa, Balkanlar’da çeşitli görevler üstlendi ve 1911’de Trablusgarp Savaşı’na katıldı.
Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na girmesinden sonra “padişah yaverliği” rütbesi verilen Nuri Paşa, 1917’ye dek Trablusgarp ve Bingazi’de görev yaptı; bu dönemde İngiliz, İtalyan ve Fransız kuvvetleriyle pek çok çatışmaya girdi.
Harbiye Nazırı Enver Paşa, Azerbaycan ve Dağıstan’ın Osmanlı’dan yardım talebi üzerine kurulan Kafkas İslam Ordusu’nun komutanlığına kardeşini atadı.Kafkas İslam Ordusu, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtardı.
Azerbaycan harekâtı sırasında 12 bin askerden oluşan ordu, Göyçay, Salyan, Ağsu ve Kürdemir’i Bolşevik birlikleri ile Ermeni çetelerinden arındırdı. Bakü’yü kurtarırken 1130 şehit veren ordu, büyük bir zafer kazandı.
“Bakü Fatihi” olarak anılan Nuri Paşa, Azerbaycan’da her gittiği yerde büyük saygı gördü. Halk, kurtarıcı komutanı evlerinde misafir etmek için adeta yarıştı.
Bakü’de coşkuyla karşılanan Nuri Paşa, Tezepir Camisi’nde minbere çıkarak halka seslendi. Bugün hâlâ camide korunan bu minber “Nuri Paşa minberi” olarak biliniyor. Gence’de kaldığı ev de müze olarak ziyaret ediliyor.
Mondros Mütarekesi sonrası Kafkas İslam Ordusu Bakü’den çekilmek zorunda kaldı. Bu sırada Nuri Paşa, İngilizler tarafından Batum’da tutuklandı.8 Ağustos 1919’da yargılanmak üzere götürülürken Kafkasyalıların yardımıyla hapisten kaçan Nuri Paşa özgürlüğüne kavuştu.
Türk savunma sanayisinin öncülerinden biri oldu.1921’de Berlin’e giden Nuri Paşa, burada çinicilik öğrendikten sonra 1924’te İstanbul’a dönerek Kütahya Çinicilik Anonim Şirketi’ni kurdu.
Kahramanlıklarla dolu askerlik yıllarının ardından fabrikayı devredip harp sanayisine yöneldi.Sütlüce’de fabrika kuran Nuri Paşa, orduya silah ve cephane üretmeye başladı; çeşitli tasarımlar geliştirip patent aldı.
Türkiye’nin ilk 9 mm’lik silahı olan Nuri tabancası”nın seri üretimini gerçekleştirdi.Tesiste top, havan, uçaksavar mermisi ve uçak bombası da üreten Nuri Paşa, özel sektörle yerli harp sanayisini geliştiren ve Türk ordusunun ateş gücünü artıran ilk girişimcilerden biriydi.
Filistin halkına destek verdi.Arap-İsrail Savaşı sırasında Arap ordularına ve Filistin halkına yardım eden Nuri Paşa, İsrail’in kuruluşundan sonra da direnişçiler için silah ve cephane üretmeyi sürdürdü. Sütlüce’deki fabrikasında 2 Mart 1949’daki büyük patlamada hayatını kaybetti.
Bu patlama bazılarınca kaza, bazılarınca ise İsrail istihbaratınca düzenlenen suikast olarak yorumlanıyor.
Kaynak: AA / Haber Merkezi
