Teftiş Raporlarına göre Cenap Aksu Dönemi Aksaray halkevi ve CHP teşkilatı:
3-1937 yılı Çalışma ve Teftiş Raporları
1937 yılına gelindiğinde Bursa Mebusu A. Galip Kahraman, Kırşehir, Kayseri, Niğde bölge teftiş sorumlusu olarak Aksaray CHP teşkilatı ve halkevini de denetler. Raporun ilk sayfasına kondurulan tarih ve sayı 937/1, yani 1937 yılı 1.teftişin sayfası olduğunu beyan eder. Sonraki sayfalar ise Kahraman’ın teftişine ait, raporun yazıldığı 26 Ağustos 1937 tarihlidir.
Aza sayıları ile başlayan raporun başındaki veriler eski çalışma raporundan alınmıştır. Aksaray teşkilatı üye sayısı 8000, Arapsun 359, Nevşehir 2443, Bor 4731, Niğde 3810, Ulukışla 3250’dir. Bu notla ilgili şu hatırlatma, üye sayıları üzerinde yapılacak çıkarımlar da bizlere yardımcı olacaktır. İlk nüfus sayımının yapıldığı 1927 yılı verilerine göre, Aksaray Merkez nüfusu 7339, nahiye ve köylerle ise 71.802 kişidir. Arapsun merkez 2.006 kişi, toplam 16.452, Koçhisar merkez 2.515, toplam 38.970 kişidir.
Rapora göre, ‘’bu kayıtlar tüzüğe ve üye kayıt defterlerine göre doğru’’dur. İl-ilçelerdeki bütün parti teşkilatları bütçe hesap işleri de, tüzüğe uygundur. Bu iki maddedeki verilere müfettiş tarafından yarım olarak görülen bir işaret konulmuştur.
Tam olarak görülen maddeler ise: ‘’Bu yıl ki rapora göre: il ve ilçelerde parti üyelerinden yardım harcı muntazam toplanamıyordur fakat Bor’da tahsil edilen yardım, yüzde 20 iken Niğde’de tahsilat yapılan üye sayısının oranı, yüzde 80’dir. Üye kayıtları tüzüğe uygun ve üye kayıt defterlerine yapılmıştır.
25 Haziran 1938.
Yeni kazalığa indirilen bu kasaba, vilayetken yaptırılan Elektrik tenviratı, büyük un fabrikası (Azmi Milli), çarşının düzenlenmesi, suyun bolluğu ve kazanın yeşilliği ile cazip bir şehircik görünümü vermektedir. Kazanın 80 bin kadar nüfusu vardır. Nüfus hububat yetiştirme ve hayvancılık bakımından Niğde’den ileridedir. Parti teşkilatlarının halk nazarında sevgi ve sempati derecesi iyidir. Memnuniyet verici noktalardan birisi, dedikoduculuğun partililer ve teşkilat içinde bulunmuyor olmasıdır.
1 Nisan 1938.
Yönetim kurulları kendi aralarında ve diğer yönetimlerle birlik ve bağlılıkları bulunmaktadır. 15 gün ve daha uzun aralıklarla toplantı yapılmakta fakat bu toplantılardan birçoğunda esaslı bir karar alındığı ve azalarca imzalandığı görülmemiştir. 1936 yılı ilk aylarında karar defterinde yazılı birkaç kararda yedi üyeden ancak 3 imza mevcuttur. Yönetim kurulu 20 Mayıs 1937 tarihinden bugüne 26 Ağustos1937 tarihine dek toplanamamıştır. İlçedeki diğer teşkilatla ilişkilidirler fakat gençlik ve spor teşkilatı ile beklenildiği kadar ilgilenilmemiştir.
Nevşehir ve Bor’da halkevi temelleri atılması Vali Faik Üstün’ce sağlanmışken, Aksaray’da halk evi binasının arsası hazırlanmış, ilk bütçesi de Vali’ce Vilayet bütçesinden ayrılmıştır. Aksaray civarında kurutulan bataklık sahası sayesinde halk hastalıklardan kurtarılmış, o bölgelere, yurtdışından gelen göçmenler yerleştirilmiştir. Halkımız bundan dolayı hükümete şükranlarını sunuyorlar.
Şimdiki Us İşhanı yerinde Aksaray cezaevi-Kurtuluş İşhanı, önde hayvanların olduğu yer Tedaş İşhanı yeri, ileride eğri minare 1930’lu yıllar.
Rapordaki, CHP yönetimi ile ilgili bir ayrıntı ise, ‘’Aksaray parti başkanının avukat olması (İzzet Turan) hasebiyle parti işlerini aksattığını, halkça sevilen bu arkadaşın daha parti işlerine özenli olmasını bekleriz.’’dir.
Kesik Minare, Küçük Bölcek, 1938-39
Netice itibariyle rapor notlarından anlaşılır ki, tüm teşkilatların ufak tefek hesap-bütçe hataları bulunmakla beraber, muntazaman defter kayıtları tutulmuştur. Hesaplardaki ve çalışmalarında dürüstlük ve iyi niyetle, feragat takdire layıktır. Ancak halkla parti arasındaki bağların zayıf olduğu, kuvvetlendirme çalışmalarının yetersiz olduğu da yanında belirtilir.
Niğde ve kazalarda yönetim kurulları ülkü ve aydın fikir sahibi, çalışkan kimselerden tercih edilirse hedefe varmak daha kısa sürede gerçekleşecektir. Yine raporun bildirdiğine göre, Nevşehir, Bor, Niğde ve Aksaray’ın halkevi bandoları kurulmuş, düzenli olarak çalışmaya devam etmektedir. Niğde, Bor, Nevşehir ve Aksaray halkevlerinde Ulus, Cumhuriyet ve Tan gazeteleri okunmaktadır. Genel olarak buralarda Spor faaliyeti ve gençlik teşkilatı partiyi sevindirecek bir durumda değildir.
1933-1937 yılları arasında diğer illerde ve Aksaray’daki spor faaliyetlerine göz atılırsa, pek çok kaza ve vilayetin sporun farklı dallarında takım kurması, stadyum, tenis sahası, basket sahası, atıcılık sahası, yüzme sporu tesisleri benzeri birçok yapının kurulup geliştirilmesi teşkil edilmişken, buna karşın denetlenen bu yerlerde, yani Aksaray Nevşehir ve Niğde’de spora verilen önem ve zaman yeterli değildir. İmkansızlıklardan dolayı bu bölgelerde küçük faaliyetlerle devam etmektedir. Halkevlerinin kendi arasındaki maçlar, okullarda spor gösterileri yapılması gibi…
Aşağıda, o yıllarda kurulan Aksaray bando takımı, CHP- halkevi binası (şimdiki kütüphane) önünde halkevi yıldönümü kutlamaları için Kaymakam Cenap Aksu, M. Perek, İzzet Turan, halkevi yöneticileri ve Aksaray lisesi öğretmenleri ile beraber…
Teftişe gelenlerden bir diğer isim ise, iki raporda iki teftişle Kırklareli mebusu, Niğde bölgesi teftiş görevlisi Şevket Ödül (1940-2.si Haziran ayında) olur. 1938 yıllarına dair durum hakkında, ayrıntılı notlar onun tarafından kayda alınır. Fakat Kaymakam Cenap Aksu’nun hiçbir raporda adı geçmez:
‘’Halkevi kongreye kadar iki seneki idare heyetinden Muhittin Perek’in (1934-1938 belediye başkanı) idaresindeydi. Perek’in reislikten çekilmesi üzerine o vakit Vali (Faik Üstün) kendisini bu görevden ayırmamış, kabul edilmelidir ki eski idare heyetinden bu göreve haiz kimse yoktu. Bu kongreden sonra yeni idare heyeti içlerinden Ali Gürün’ü halkevi reisi yapmış. Parti haricinde bütün memurlar, kaymakam ve muallimlerin halkeviyle alakaları yoktur.
Halkevi vilayetten gördüğü yardımla ayaktadır. Vilayet bina yardımı haricinde 500 lira nakdi yardım ayırmıştır ki bu masrafları içindir. Halkevi idare heyeti işinin ehlidir fakat parti ile halkevi arasında kongreye kadar devam eden ihtilaf yüzünden hepsi işten soğumuş ve bırakmışlardır. Halkevinde yedi şube vardır. Perek’in reisliği döneminde halkında desteği ile 43 çocuğa elbise yaptırmışlardır. Diğer şubeler de hiçbir hareket görülmemiştir. Bu yedi şube muhitin ihtiyacından fazladır. Vakti ile halk evi canlı imiş, şimdiki idare heyeti reisi İzzet Turan bir bando teşkil etmiş, Perek de bunu devam ettirip memurları halkevine alakalı hale getirmiştir.’’
Son Notlar:
Cenap Aksu, 11 ağustos 1936 tarihinde Beytüşşebap’tan Aksaray’a tayin olur. 23 Kasım 1938 tarihinde de Aksaray’dan Kadıköy Kaymakamlığına tayin olurken, aynı tayin emriyle, birkaç yıl sonra Aksaray Kaymakamlığına gelecek Hukukçu Kazım Atakul da, Ankara Delice Nahiye müdürlüğünden Bünyan kaymakamlığına atanır.
Aksaray’daki görevinden sonraki yıllarda Kazım Atakul, Yassıada yargılamalarında, Anadolu’daki Yassıada sanıklarından çoğunun ceza alıp yattığı, Kayseri Cezaevinin bulunduğu Kayseri’de, Vali olarak görev yapacaktır. Tüm suçlamalardan beraat eden Cenap Aksu’nun da yargılanacağı Yassıada döneminde, Aksaraylı Nevşehir vekili Tuğgeneral Zihni Üner ve Aksaraylı belediye başkanı Bayram Ali Naci Gürün’de Yassıada yüzünden, Kayseri’de ceza yatanlardan olacaktır. Kayseri cezaevinde Ali N. Gürün’e, Yassıada davalarından Haksız Servet İktisabı davası sonuçlarının, 30 Kasım 1961 tarihinde Savcı yardımcısı tarafından tebliğ edildiğini, Yassıada’daki mahkemeye bir başka yazıyla bildiren Vali Kazım Atakul olacaktır.
Cenap Aksu Aksaray Kaymakamlığından Kadıköy’e atanana dek açıkta kalırken, Mut Kaymakamı Asım Tekin 25 Nisan 1938 tarihinden, 6 Ocak 1939 tarihine dek Aksaray’ın 3.Kaymakamlığını yapar. Asım Tekin’in tayiniyle de, yerine 6 Ocak 1939 tarihinde 4.KaymakamımızNamık Karayel atanır.
Son görevi Aksaray Kaymakamlığı olan Cenap Aksu yeni ataması için Kasım ayını beklerken, 10 Kasım 1938 tarihinde Atatürk’ün ani vefatıyla, ülkede yas ilan edilir. Meclis tarafından alınan kararla 11 Kasım 1938 günü yeni Cumhurbaşkanı İsmet İnönü olur. Aksaray’ın 2.Kaymakamı olan Cenap Aksu’nun, Aksaray’a tayin emrini imzalayan ve onu o görevden alıp, yerine 25 Nisan’da yeni Kaymakam Asım Tekin’i gönderen el, İlk Reisicumhur M. Kemal Atatürk’ün elleridir.
Bundan tam 7 ay sonra, 23 Kasım 1938 tarihinde, Aksaray’dan Kadıköy’e tayin emrini imzalayan el ise bu kez, İstanbul’un Aksaray semtinde doğmuş, büyümüş ve hala aynı semtte oturan, Türkiye Cumhuriyeti’nin 2. Cumhurbaşkanı (Gazi) Mareşal İsmet İnönü’nün elleri olur. Aksaray’da oturmasına rağmen Aksaray’ı henüz tam görmemiş İsmet İnönü’nün, Aksaray kazasındaki cephe arkadaşı Vasıf Otyam’ı ziyarete gelmesine de, yaklaşık olarak 4 yıl vardır.
Kaynakça:
DABCA, 30.1.0.0./1-8-4/ 06.04.1954 tarihli Bingöl Valisi Cenap Aksu’nun A. Menderes’in telgrafına verdiği cevap.
DABCA,30.18.1.2./297.31.19./07.04.1973 tarihli T.Süt ve E. Kurumu yönetim kurulu üyeliği dolan Tarım Bak.lığı.Temsilcisi C. Aksu’nun aynı göreve yeniden atanması.
DABCA, 30.18.1.2./105.48.13./07.07.1944 Cenap Aksu’nun Çoruh vali vekili olarak tayini…
DABCA, 30.11.1.0./118.3.13./23.01.1938, …kaymakam atamaları…
DABCA, 30.11.1.0/149.27.15./07.10.1941.tarihli, bazı kazaların kaymakamlıklarına, mektupçuluğuna yapılan tayinler…
DABCA, 30.11.1.0/156.27.17.26.08.1942 tarihli Konya, İzmir, Seyhan….yapılan tayinler.
DABCA,490.1.0.0/315.1289.1-syf.29/10 Şubat 1943 tarihli, Niğde ili için mebusluk talebinde bulunanların müracaatları.
DABCA,490.1.0.0/315.1290.1-syf.32/ 6 haziran 1946 tarihli, Niğde ili için mebusluk talebinde bulunanların müracaatları.
DABCA, 30.11.1.0/165.2.5./11.01.1944 tarihli Dahiliye Vekaleti Mahalli İdareler Şb.Müd.Cenap Aksunun tayini…
DABCA, 571.34964.137956.1./26.08.1944 tarihli CenaAksunun Çoruh valiliğine tayini
DABCA, 30.11.1.0/237.11.7/30.04.1953 tarihli, C.Nuh Aksunun İçişleri Tet.Kurul.müşav.tayini.
DABCA: 63- 191- 2 / 272-0-0-12 / 00.00.1937/00.00.0000, 1935-1937 yılları arasında Bulgaristan'dan gelerek Çorlu, Muğla, Aksaray…iskan edilen muhacirlerin isimleriyle, verilen arazi miktarını gösterir cetvel.
DABCA: 63 -191 – 2./ 00.00.1937-00.00.0000 /272-0-0-12 / Muhacirin, 1935-1937 yılları arasında Bulgaristan'dan gelerek Çorlu, Muğla, Aksaray…iskan edilen muhacirlerin isimleriyle, verilen arazi miktarını gösterir cetvel.
DABCA,490.1.0.0/595.57.5/28 Ocak 1944, Niğde’deki cemiyetlerin listesi.
I. Uluslararası Aksaray Sempozyumu (27-29 Ekim 2016) Tam metin bildiri kitabı.
II. Uluslararası Aksaray Sempozyumu (26-28 Ekim 2017) Tam metin bildiri kitabı.
Fahri Çoker, Türk Parlamento Tarihi, Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin Özgeçmişleri, I. Cilt (1961-1964), Ankara: TBMM, ss.381-382, 1998.
İbrahim Öztürk, 1927 Nüfus Sayımına Göre Aksaray Vilayetinin Nüfus Özellikleri, Mcbü Sosyal Bilimler Dergisi Cilt:16, Sayı:3, Eylül 2018.
