2.Aksaray Kaymakamı Cenap Aksu Dönemi (1936-1938) Aksaray ve Bazı Aksaraylılar:
(1937-38 yıllarında Aksaray)
11 Ağustos 1936 tarihinde Cenap Aksu göreve başladığında ve 1937 yılında, Aksaray’da bir mezbaha yoktur. Üstelik koca ülkede belediyelere ait mezbaha, İstanbul ve İzmir dışında, diğer illerde de yok denecek kadar azdır. Ama 1926 yılında İstanbul’dan sonra İzmir’de, Türkiye’nin İKİNCİ Mezbahası, Aksaraylı Mustafa Vehbi oğlu Mehmet Çorakçı tarafından kurulur. Yaptırdığı bu mezbahayı ‘’İzmir Mezbahası Türk Anonim Şirketi’’, olarak işleten Alibuçukzade-Çorakçılar, 1937 yılında bedelsiz olarak İzmir Belediyesine devreder. Sermayedar-kurucu ortak Mehmet Çorakçı tarafından devir belgeleri imzalanır. Sonraları Şirket ve Aksaraylılar, yatırımlarına İstanbul, Aksaray ve Kars’ta devam eder.
1937 yılında İzmir’de, Aksaraylı ilk bakanlardan, sonraları Fenerbahçe spor kulübü başkanlığı da yapmış Topakkaya’lı Medeni Berk, Ziraat Bankası müfettiş yardımcısı olarak görevdedir. Aynı günlerde İstanbul’da ise, sonraları bir Aksaraylı Markası olacak dünyaca ünlü ‘’Mithat Giyim’’’in kurucusu ve sahibi Mithat Gürsoy, terzilik eğitimi için henüz İstanbul’dan Londra’ya gidecek, oradan birincilikle alınmış 2 diplomayla dönecektir.
1935-40’lı yıllarda Aksaray Belediyesi Önü.
Bu yıllarda (1936-38) Niğde’de yargıç olarak Aksaraylı Nazmi Hamzakadı, Ankara’da Sulh Hakimi olarak Aksaraylı Hasan Hüseyin Sapmazlı, Seydişehir’de hakim olarak Aksaraylı Veli Ünüvar, Kütahya/Emet’te Hakim yardımcısı ve C.Savcısı olarak Aksaraylı Şammas Dura görevdedir. Aksaraylı Şinasi Turga ise 1938 yılına dek Ankara Emniyet Müdürlüğü 3.Daire Başkanı olarak görev alırken, 2 Aralık 1938 tarihinde Ankara Emniyet Müdürlüğüne atanır.
1937 yılında, Aksaraylı üstâdımız Fikret Otyam (10yaşında) ile çocukluk arkadaşı, yakın zamanda yitirdiğimiz Anadolu Holding Çınar’ı Aksaraylı Hacı Süleyman Kâmil Yazıcı (8-9 yaşlarında) henüz Aksaray’dadır… Aksaray çayırlarında yüzmekte, top oynamaktadırlar. Bu yıllarda, 35 yataklı Aksaray Hastanesinde, Vecihi Hürkuş’un ilk eşi Akşehirli Hadiye Hanım da ebelik yapmaktadır. 1939-1941 yılları arasında da, Vecihi Hürkuş’un, Akşehirli Hadiye Hanımı görmek maksadıyla İstanbul’dan gelip, Aksaray’ın Pamucak düzlüklerine Vecihi-XIV uçağı ile birkaç kez, konup-kalktığına şahit oluruz. Yine, son 5 yılda olduğu gibi 1937-40 Yıllarında Fikret Otyam’ın babası Halk eczanesi sahibi Eczacı Vasıf Otyam ve yakınları da, Himayeyi Etfal Cemiyeti olarak kimsesiz çocuklara Aksaray’da sahip çıkmakta, çeşitli faaliyetler ve yardım kampanyaları ile halkın yanında olmak için çalışmaktadır.
Ülke genelinde 1926’da başlatılan, yurtdışına eğitim için öğrenci gönderimine 1938 yılı itibariyle bir süre ara verilir. Fakat ara verilmeden önce yurtdışına dil eğitimi için gönderilenlerden birisi de Aksaraylı Profesör F. Zeki Perek’tir. Perek, 1938 yılından 60 sene sonra ‘’Devrim Çağında Aksaray’’ adlı kitabında, Aksaray’ın bugünlerinden bahsedecektir.
Memleket hastanesi 1935-38’ler
1938 yılında F. Zeki Perek’in akrabası, sonraları Niğde milletvekili Rifâî de olacak Rifat Gürsoy, Ankara’da 1935 yılında başladığı ve 1943 yılına dek sürecek TBMM Bütçe Komisyonu Kalemi Müdür Muavinliği görevindedir.
Bu yıllarda Zeki Perek gibi eğitimini ilerletmek üzere Fransa’ya giden ve Versaille Yüksek Askerî Mühendis Okulundan mezun olan Aksaraylı Nevşehir milletvekili ve bakan, Tuğgeneral Zihni Üner ise ülkesine dönmüş, demiryol usta mühendisi olarak Eskişehir’de görevdedir. Eskişehir’in yanıbaşında,1938 yılı Mayıs ayında Ankara’da, Aksaray’lı M. Hamdi oğlu Topçu Teğmen Orhan Üstünışık ve aynı rütbede Nuh oğlu O. Selâhattin Özaltan ve Piyade teğmen Mustafa Çelik henüz terfi almıştır. 1941 yılında da, Aksaraylı bu 3 isim, Üsteğmen olarak orduya hizmete devam edeceklerdir.
1937 yılında, Aksaray’da bulunan cezaevi inşaatı 35 bin lira ödenekle, tam olarak bitmemiş haldedir. Yeni gelen kaymakamca, bakımı yapılarak yenilenmesi ve 2 yeni bölüm eklenmesi kararı alınır. Bu işle Cumhuriyet Başsavcısı Necmeddin Tamer ilgilenmektedir. Aynı günlerde Cezaevinde, mahkumlar için 2 dershane açılmış, okuma yazma kursları da düzenlenmektedir.
1930’lu yıllarda şimdiki Us İşhanı yerinde Aksaray Cezaevi-Kurtuluş Han…
Kazanın genel hali o dönemki medyaya göre bakımsızlıktan ölmektedir. Giden kaymakam ardından Hükümet konağı ve resmi kurumlar yakın sayılacak zamanda yapılmış olmalarına rağmen, yer yer bakımsızlıktan dökülmektedir. Bunların yanında şehirler arası yollar, köy yolları, afet önleme tedbirleri gibi konularda da eksiklerden ve ilgisizlikten dem vurulmaktadır.
Ama 1936-Ağustos ayında göreve başlayan Kaymakam Cenap Aksu görevine dört elle sarılarak, köylere kısmi geziler düzenleyip, halkın sorunları ile yakından ilgilenmektedir. Aksaray’da buğday memleketi bilindiği halde, henüz buğday ambarı olmadığı, idareden bir çare bulması istendiği, yine 2 Şubat 1937 tarihli Son Posta gazetesindeki haberden anlaşılmaktadır. Bugünlerde Sığır ve koyun yetiştiriciliği, acil yardım sandıkları, tarla ve fidanlıkların desteklenmesi, imar edilmesi gündemdedir.
Devamlı gündeme getirilen bir başka konu rıhtımlardır. Uluırmak kenarında 5-6 sene kadar önce yaptırılan rıhtımlar, bol yağışlarla oluşan sellerden zarar görerek hasar almış, yer yer yıkılmıştır. Önceki kaymakam Selahâttin Bey zamanında Başköprü civarındakiler onarılmıştır. Niğde-Bor yolu güzergahına düşen 15 m. kadar uzunluğundaki rıhtımlar ise hala harap haldedir. 25 ağustos 1937 tarihine dek Niğde Valisi Faik Üstün’ün ilgi ve alakası ile onarımları hızlıca yaptırılmıştır.
Yeni kurulan Sağlık Köy’ü bataklıklarını ve sazlıklarını kurutma çalışmaları devam ederken, yeni kanallarla kazanın her bölgesine de su dağıtımı çalışmaları yapılmaktadır. Sağlık köyüne Bulgaristan ve Romanya’dan gelen son göçmenler de yeni evlerine yerleştirilmişlerdir.
Yeni kaymakamın gelişinden 2 hafta sonra, Ağustos ayının son günlerinde lehim yapan bir tenekeci eliyle çarşı içindeki gazhanede yangın başlamış, bu olayla yeni gazhane yapılması, önceki yıl yenilenen çarşıdan sonra gündeme alınmıştır. Sonraları arsa yerini Perek’lerin satın aldığı Yanıcı Madde deposu 1938 yılında Mayıs ayında tamamlanarak, kullanıma açılır.
1937 yılı Mayıs ayında yapılan toplantılardan beri, Aksaray Halk İktisat bankası 2 Kasım 1937 tarihi itibariyle kararlaştırılan, tasfiye sürecine girmiştir. Tayin olan mal müdürü yerine, 1938 yılı sonunda Aksaray mal müdürlüğünde de, Şebinkarahisar’dan gelen Hilmi Kuran görev almaktadır.
1938 Nisan ayında köylerde ortaya çıkan Şap hastalığına ve bazı hayvan hastalıklarına karşı sağlık önlemleri alınmaktadır. Bunun yanında Aksaray, bir ulusal gazete haberine göre bu yıllarda Pasinler’den sonra, koyun yetiştiriciliğinde üst sıralardadır.
23 Nisan 1938 tarihinde açılmış bulunan gece kurslarında, Zafer Okulunda 60 öğrenciye eğitim verilmektedir. Yenilenmekte olan ezaevinde, köylerde ve kaza merkezinde okuma-yazma bilmeyen halka da, kurslarla alfabe eğitimi verilmeye devam edilmektedir. Gece eğitimlerinde, toplamda 80 öğrenciye diploma verilmiştir. Bu dönemlerde Zafer Okulu başöğretmeni Emin Sakarya, okul öğretmenlerinden ikisi ise Hüseyin Aral ve Kuddusi Terlemez’dir. Ayrıca bu günler Aksaray köylerinde de 25 adet okul yapılmaktadır. Ulukışla, Kırkıl, Eşmekaya ve Sultanhanı okullarının inşası bitirilmiştir.
1938 Mayıs ayında Aksaray CHP parti binasında (Şimdiki Tarihi Kütüphane Binası) hizmet vermekte olan Halkevi için, yeni bina yapılmaya başlanmış, 3 ay içinde bitirilmesi planlanmaktadır. Bu dönem Aksaray CHP yönetiminde bazı sıkıntılar yüzünden, Aksaray CHP başkanı ve kaza teşkilatı yönetimi el değiştirecektir.
14 Mayıs 1938 akşamı ve sabahında Aksaray, Kırşehir, Ankara ve Diyarbakır’da meydana gelen zelzelelerde, can kaybı yoktur ama anılan illerde bazı evler hasar alır. 23 Temmuz 1938 tarihinde de, İstanbul, Çankırı ve yine Aksaray’da meydana gelen zelzelelerde ufak sarsıntılar yaşanır.
Devam edecek…
Kaynakça:
Fahri Çoker, (1998), Türk Parlamento Tarihi, Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin Özgeçmişleri, I. Cilt (1961-1964), Ankara: TBMM, ss.381-382
DABCA, 30.1.0.0./1-8-4/ 06.04.1954 tarihli Bingöl Valisi Cenap Aksu’nun A. Menderes’in telgrafına verdiği cevap.
DABCA,30.18.1.2./297.31.19./07.04.1973 tarihli T.Süt ve E. Kurumu yönetim kurulu üyeliği dolan Tarım Bak.lığı.Temsilcisi C. Aksu’nun aynı göreve yeniden atanması.
DABCA, 30.18.1.2./105.48.13./07.07.1944 Cenap Aksu’nun Çoruh vali vekili olarak tayini…
DABCA, 30.11.1.0./118.3.13./23.01.1938, …kaymakam atamaları…
DABCA, 30.11.1.0/149.27.15./07.10.1941.tarihli, bazı kazaların kaymakamlıklarına, mektupçuluğuna yapılan tayinler…
DABCA, 30.11.1.0/156.27.17.26.08.1942 tarihli Konya, İzmir, Seyhan….yapılan tayinler.
BCA,490.1.0.0/315.1289.1-syf.29/10 Şubat 1943 tarihli, Niğde ili için mebusluk talebinde bulunanların müracaatları.
BCA,490.1.0.0/315.1290.1-syf.32/ 6 haziran 1946 tarihli, Niğde ili için mebusluk talebinde bulunanların müracaatları.
DABCA, 30.11.1.0/165.2.5./11.01.1944 tarihli Dahiliye Vekaleti Mahalli İdareler Şb.Müd.Cenap Aksunun tayini…
DABCA, 571.34964.137956.1./26.08.1944 tarihli CenaAksunun Çoruh valiliğine tayini
DABCA, 30.11.1.0/237.11.7/30.04.1953 tarihli, C.Nuh Aksunun İçişleri Tet.Kurul.müşav.tayini.
DABCA: 63- 191- 2 / 272-0-0-12 / 00.00.1937/00.00.0000, 1935-1937 yılları arasında Bulgaristan'dan gelerek Çorlu, Muğla, Aksaray ve Lüleburgaz'a ait köylerde iskan edilen muhacirlerin isimleriyle, verilen arazi miktarını gösterir cetvel.
DABCA: 63 - 191 – 2./ 00.00.1937-00.00.0000 /272-0-0-12 / MUHACİRİN, 1935-1937 yılları arasında Bulgaristan'dan gelerek Çorlu, Muğla, Aksaray ve Lüleburgaz'a ait köylerde iskan edilen muhacirlerin isimleriyle, verilen arazi miktarını gösterir cetvel.
DABCA, 30-10-0-0, 41 260 6, 23 KASIM 1935, Türklüğe hakaret eden Aksaray’da Ohannes hakkında takibat yapılmaması. (TCK. 160.MADDE) TBMM Reisi Mustafa Abdülhalik Renda.
BCA,490.1.0.0/595.57.5/28 Ocak 1944, Niğde’deki cemiyetlerin listesi.